چشم‌انداز مثبت در تجارت دوجانبه ایران و قزاقستان

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ قزاقستان نهمین کشور بزرگ جهان با وسعت ۲.۷ میلیون کیلومتر مربع است. این کشور که در قلب اوراسیا واقع شده، ۹۰ درصد از قلمرو آن در آسیا و ۱۰ درصد آن در اروپا قرار دارد. بنابراین مردم آن اشتراکاتی دارند. امروزه قزاقستان با تولید ناخالص داخلی ۱۶۰ میلیارد دلاری بزرگترین اقتصاد آسیای مرکزی محسوب می‌شود. در واقع قزاقستان تولید ناخالص داخلی بالاتری نسبت به سایر کشورهای آسیای مرکزی دارد. 

مطابق با آمار منتشر شده از سوی کمیته درآمدهای دولتی قزاقستان، مجموع مبادلات تجاری ایران با قزاقستان در سال ۲۰۲۳ به ارزش ۳۰۲ میلیون دلار بوده که حدود ۲۱۹ میلیون دلار سهم صادرات ایران و ۸۳.۴ میلیون دلار سهم واردات است. بنابراین سطح تجارت فعلی بین کشورهای ما با ظرفیت آن‌ها مطابقت ندارد و دو کشور حجم تجارت سالانه ۳ میلیارد دلاری را هدف‌گذاری کرده‌اند. 

قزاقستان و ایران از لحاظ تاریخی از روابط بسیار دوستانه و دوجانبه سودمند برخوردار بوده‌اند. مطمئنا مواردی مانند تحریم‌ها و تحولات ژئوپلیتیک همیشه بر پویایی همکاری‌های دوجانبه تاثیر منفی می‌گذارد، به ویژه در تجارت دو کشور بسیار محسوس است. البته وضعیت فعلی و تحریم‌ها برای همیشه دوام نخواهد داشت و همکاری‌های اقتصادی دو کشور به حالت عادی باز خواهد گشت و نقطه شروعی برای افزایش تجارت دوجانبه خواهد بود. 

توسعه بنادر کوریک و بندرعباس 

یکی از موضوعات مهم دنیای مدرن، توسعه کریدورهای حمل‌ونقل بین‌المللی محسوب شده که نه فقط جابه‌جایی کالا را تسهیل می‌کند، بلکه به عنوان پایه‌ای برای تقویت روابط تجاری و اقتصادی بین کشورها عمل خواهد کرد. در این زمینه قزاقستان و ایران بازیگران محوری در تقاطع جریان‌های بزرگ جهانی مانند مسیر چین-قزاقستان-ایران و کریدور حمل‌ونقل شمال-جنوب هستند. 

اولویت کلیدی برای هر دو کشور نوسازی و توسعه زیرساخت‌های بندری، به ویژه بندر کوریک در قزاقستان و بندر عباس در ایران است. این پروژه‌ها از نظر استراتژیک برای افزایش رقابت مسیرهای حمل‌ونقل مهم هستند. قزاقستان به طور فعال اجرای پروژه‌های زیربنایی را تسریع و برآورد می‌کند که کارایی مسیرهای حمل‌ونقل تا حد زیادی به نوسازی زیرساخت‌های لجستیکی بستگی دارد. 

توسعه این بنادر نه فقط موقعیت کشورها را در بازار جهانی حمل‌ونقل تقویت می‌کند، بلکه باعث ایجاد مشاغل جدید می‌شود و به توسعه اقتصادی پایدار کمک می‌کند. با این حال موفقیت فقط با هماهنگی نزدیک بین کشورهای شرکت‌کننده و جذب سرمایه‌گذاری فعال امکان‌پذیر خواهد بود. باید توجه داشت که نقش قزاق‌ها در صادرات غلات مهم بوده و توسعه بخش ریلی دو کشور می‌تواند باعث انتقال غلات آن به کشورهای حاشیه خلیج فارس از طریق ایران شود. 

اهمیت راهبردی کریدور شمال-جنوب 

یکی دیگر از راه‌های امیدوارکننده همکاری قزاقستان و ایران، مشارکت آن‌ها در کریدور حمل‌ونقل شمال-جنوب است. در میان چشم‌انداز ژئوپلیتیک کنونی روسیه، قزاقستان و ایران در حال بررسی فرصت‌هایی برای استفاده از این کریدور برای ترانزیت کالا هستند. این کریدور سه مسیر اصلی، از طریق دریا، از طریق آذربایجان و از طریق قزاقستان را ارائه می‌دهد. 

هر یک از این مسیرها فرصت‌های منحصر به فردی را برای کشورهای شرکت‌کننده فراهم می‌کند. به عنوان مثال مسیر قزاقستان می‌تواند از نظر زمان و هزینه به سودمندترین مسیر تبدیل شود. علاوه بر این، استفاده از هر سه مسیر، زنجیره‌های لجستیک را متنوع می‌کند و انعطاف‌پذیری آن‌ها را در برابر چالش‌های اقتصاد جهانی افزایش می‌دهد. 

ظرفیت سرمایه‌گذاری این کریدور مشهود است. کشورهای شرکت‌کننده می‌توانند انتظار افزایش درآمد حاصل از ترانزیت را داشته باشند که این امر به توسعه سایر بخش‌های اقتصادی کمک خواهد کرد. در حالی که برخی از کارشناسان بین‌المللی کریدور «شمال-جنوب» را یک پروژه منطقه‌ای می‌دانند، اهمیت آن در محیط ژئوپلیتیکی در حال تحول قابل اغراق نیست. موقعیت جغرافیایی قزاقستان و ایران، آن‌ها را به واسطه طبیعی در جریان حمل‌ونقل بین آسیا، اروپا و خاورمیانه تبدیل می‌کند. 

با توجه به تنش‌های فزاینده در اقتصاد جهانی، مسیرهای جایگزین بحرانی‌تر از همیشه می‌شوند. قزاقستان و ایران از فرصت مناسبی برخوردارند تا مسیرهای حمل‌ونقل خود را به پیوندهای کلیدی در لجستیک جهانی تبدیل و رشد اقتصادی پایدار را تضمین کنند. 

بهینه‌سازی ترانزیت و چشم‌انداز سرمایه‌گذاری 

برای دستیابی به حداکثر کارایی در حمل‌ونقل کالا، قزاقستان و ایران باید بر رفع تنگناها در زیرساخت‌های حمل‌ونقل تمرکز کنند. نوسازی شبکه‌های جاده‌ای و ریلی، ایجاد مسیرهای لجستیکی پشتیبان و بهبود حمل‌ونقل دریایی به هر دو کشور کمک می‌کند تا با چالش‌های جدید سازگار شوند. 

تسهیل رویه‌های اداری نیز یک جنبه حیاتی و کلیدی است. تاخیرهای مرتبط با پردازش اسناد همچنان یکی از مسائل اصلی در حمل‌ونقل بین‌المللی است. سرعت ترخیص و جابه‌جایی بار به طور مستقیم بر جذابیت مسیرها برای مشاغل تاثیر می‌گذارد. قزاقستان و ایران می‌توانند از طریق پذیرش فناوری‌های دیجیتال و بهبود رویه‌های گمرکی، این روند را تسریع بخشند. 

علاوه بر این، سرمایه‌گذاری در آموزش پرسنل واجد شرایط، گامی حیاتی به سوی تحقق پروژه‌های زیرساختی بلندپروازانه خواهد بود. پشتیبانی لجستیکی و اداری حرفه‌ای برای ادغام موفقیت‌آمیز در شبکه لجستیک جهانی ضروری است. 

در مجموع توسعه کریدورهای حمل‌ونقل نیازمند یک رویکرد بلندمدت و چشم‌انداز استراتژیک خواهد بود. قزاقستان و ایران به لطف موقعیت جغرافیایی و منابع طبیعی فراوان خود می‌توانند به موتورهای همکاری منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل شوند. اجرای موفقیت‌آمیز پروژه‌های مشترک، موقعیت هر دو کشور را در صحنه جهانی تقویت کرده و ثبات اقتصادی آن‌ها را در آینده تضمین می‌کند. 

تاثیر توافقنامه تجارت آزاد اوراسیا 

البته هدف اصلی از امضای توافقنامه موقت تشکیل منطقه آزاد تجاری بین EEU و ایران دقیقا تقویت تجارت بین ایران و کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا از طریق کاهش عوارض واردات و ایجاد فضای تجاری شفاف بوده است. این توافق که از ۲۷ اکتبر ۲۰۱۹ عملیاتی شده، امتیازات گمرکی ویژه‌ای را از اتحادیه اقتصادی اوراسیا و کشورهای عضو اتحادیه در اختیار ایران قرار می‌دهد. این امتیازات شامل ۵۰۲ قلم کالا در زمینه مواد غذایی، شیمیایی، محصولات ساختمانی، صادرات خدمات فنی و مهندسی، محصولات صنعتی و محصولات کشاورزی توسط اتحادیه اوراسیا و ۳۶۰ قلم کالا توسط ایران بوده که در مجموع، ۸۶۲ مورد مشمول توافقنامه است. 

از مزایای پیوستن ایران به اتحادیه اقتصادی اوراسیا می‌توان به ایجاد پل ارتباطی بازار با بیش از ۱۸۰ میلیون نفر و بازاری بالقوه برای تقویت صادرات اشاره کرد. اگرچه در حال حاضر فقط پنج کشور عضو این اتحادیه هستند اما چهار کشور از جمله ایران، ویتنام، سنگاپور و صربستان توافقنامه ایجاد مناطق آزاد تجاری را امضا کرده‌اند. علاوه بر این، بیش از ۴۰ کشور و سازمان بین‌المللی مانند چین، ژاپن، اندونزی، کره جنوبی، هند، مجارستان، پاکستان، مصر و حتی برخی از کشورهای آمریکای لاتین آماده همکاری در این اتحادیه هستند. 

بر اساس آمار گمرک در پنج ماهه نخست امسال صادرات ایران به کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا به ارزش ۷۴۸ میلیون دلار بوده که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، افزایش ۱۶ درصدی داشته است. در این مدت میزان واردات کالا از کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا به ارزش ۱.۶ میلیارد دلار بود. موافقتنامه تجارت آزاد بین ایران و این اتحادیه دی سال گذشته به امضا رسید و منتظر تصویب در مجالس ایران و همچنین اعضای این اتحادیه بود تا وارد مرحله اجرایی شود که روز گذشته، نمایندگان مجلس لایحه موافقتنامه تجارت آزاد بین جمهوری اسلامی ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا و کشورهای عضو آن را تصویب کردند. 

انتظار می‌رود که این توافق منجر به جهش بزرگی در صادرات ایران شود و می‌تواند نقش مهمی در عبور ایران از تنگناهای اقتصادی داشته باشد. قطعا با توجه به آن توافق تجاری، نسبت به تجارت ایران و قزاقستان کاملا خوشبین می‌توان بود. در مورد ظرفیت تجارت دوجانبه در صورت لغو تحریم‌ها، انتظار می‌رود که جهش قابل توجهی ثبت شود و حداقل به سطح قبل از تحریم‌ها برسد. در سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۷ گردش مالی بین قزاقستان و ایران حدود ۲ میلیارد دلار بوده است.