صادرات عرب‌ها زیر سایه جنگ؛ ۶۲ میلیارد دلار فقط در چین و هند از دست رفت

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آمریکا و اسرائیل یکی از گسترده ترین حملات نظامی خود علیه ایران را آغاز کردند. طبق اعترافات صهیونیست‌ها و مقامات آمریکایی، قرار بود این جنگ سه روزه و با تسلیم ایران به پایان برسد اما حالا با گذشت بیش از ۲۰۰ روز، معادلات اولیه جنگ تغییر کرده و پیامدهای آن فراتر از میدان نظامی، به اقتصاد و تجارت منطقه نیز سرایت کرده است. 

در این میان، وضعیت کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس قابل توجه است. کشورهایی که برخی از آن‌ها قبل از جنگ تصور می‎کردند ایران در همان روزهای اول جنگ تسلیم خواهد شد اما داده‌های گمرکات جهانی نشان می‌دهد بخش مهمی از تجارت خارجی و درآمدهای صادراتی آن‌ها در طول جنگ از دست رفته است. 

طبق داده‌های گمرکات جهانی، از ماه مارس تا اوت ۲۰۲۶ صادرات شش کشور عربی (شامل کشورهای عربستان، امارات، قطر، کویت، بحرین و عراق) با وجود افزایش قیمت نفت و اقلام نفت‌پایه، فقط در مقصد دو کشور چین و هند بیش از ۶۲ میلیارد دلار سقوط کرده است. با توجه به اینکه کشورهای عربی هنوز داده‌های رسمی خود را منتشر نکرده‌اند، با فرض کاهش صادرات این شش کشور عربی به سایر کشورها به اندازه صادرات آن‌ها به چین، در یک سناریو احتمالی برآورد می‌‌شود که مجموع صادرات شش کشور از مارس تا اوت ۲۰۲۶ به جهان بیش از ۲۰۰ میلیارد دلار از دست رفته باشد. 

کاهش ۴۰ تا ۸۰ درصدی صادرات برخی کشورها 

با توجه به اینکه کشورهای عربی داده‌های خود را معمولا بسیار دیرتر منتشر می‌کنند، برای برآورد اثر جنگ روی تجارت این کشورها، در این گزارش به داده‌های صادرات این کشورها به چین از جمله مقاصد صادراتی آن‌ها اشاره می‌شود. طبق داده‌‌های گمرک چین، حجم کل صادرات شش کشور عربی به چین در فاصله مارس تا اوت ۲۰۲۶ یعنی دوره جنگ و اختلال در تنگه هرمز، به ۴۳.۳ میلیارد دلار رسیده، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال ۲۰۲۵ حدود ۷۶.۵ میلیارد دلار بوده است. به عبارتی، صادرات این شش کشور به چین در طول جنگ ایران ۳۳.۲ میلیارد دلار معادل ۴۳.۴ درصد کاهش یافته است.

طبق داده‌های گمرک چین، شدت اثر اختلالات تجاری و حمل‌‌ونقلی ناشی از جنگ ایران بر صادرات شش کشور عربی برای همه کشورها یکسان نبوده است، به طوری که کشورهایی که به جایگزین‌های تنگه هرمز دسترسی داشته‌اند، کاهش صادرات آن‌ها کمتر از کشورهایی است که به آن دسترسی نداشته‌اند. در میان این کشورها، صادرات عراق به چین با کاهش ۷۸.۷ درصدی، بیشترین افت را تجربه کرده است. صادرات عراق به چین از ۱۷.۵ میلیارد دلار در ماه‌های مارس تا اوت سال ۲۰۲۵ به ۳.۷ میلیارد دلار در دوره جنگ (ماه‌های مارس تا اوت ۲۰۲۶) کاهش یافته است. پس از عراق، صادرات قطر با افت بیش از ۶۸ درصدی از ۹.۱ میلیارد دلار در ماه‌های مارس تا اوت ۲۰۲۵ به ۲.۹ میلیارد دلار در مدت مشابه سال جاری رسیده است.

صادرات کویت با کاهش ۵۰ درصدی از ۶.۲ میلیارد دلار در ماه‌های مارس تا اوت ۲۰۲۵ به ۳.۱ میلیارد دلار در دوره مشابه سال جاری یعنی در دوره جنگ ایران کاهش یافته است. صادرات امارات نیز با افت ۴۲.۸ درصدی، از ۱۶.۲ میلیارد دلار به ۹.۲ میلیارد دلار در ماه‌های مارس تا اوت ۲۰۲۶ رسیده است. 

صادرات بحرین به چین گرچه به‌لحاظ عددی بسیار کمتر از پنج کشور عربی است اما در طول جنگ ایران با کاهش بیش از ۱۹ درصدی از ۹۴ میلیون دلار به ۷۶ میلیون دلار رسیده است. در نهایت در میان شش کشور عربی، صادرات عربستان به چین با کاهش ۱۱.۵ درصدی کمترین افت را در میان این شش کشور داشته؛ به طوری که این رقم از ۲۷.۴ میلیارد دلار در ماه‌های مارس تا اوت ۲۰۲۵ به ۲۴.۲ میلیارد دلار در دوره جنگ ایران کاهش یافته است. 

شروع شوک به صادرات عربستان 

داده‌های گمرک چین نشان داد که در فاصله مارس تا اوت ۲۰۲۶ یعنی دوره جنگ ایران، در میان شش کشور عربی صادرکننده نفت و کالاهای غیرنفتی به چین، صادرات عربستان کمترین کاهش را داشته است. اما این وضعیت در ماه اوت با تغییر چشمگیری روبه‌رو شده؛ به ‌طوری ‌که حجم صادرات عربستان به چین در این ماه با کاهش ۴۲ درصدی نسبت به ژوئیه از ۴ به ۲.۳ میلیارد دلار کاهش یافته است. 

اما این همه ماجرا نیست. در ماه سپتامبر، صادرات عربستان با یک متغیر جدیدی مواجه شده است. موضوع از این قرار است که عربستان در ماه‌‌های نخست جنگ توانست بخشی از اختلال صادرات از تنگه هرمز را با استفاده از خط لوله شرق به غرب و انتقال نفت به بندر ینبع در دریای سرخ جبران کند. همچنین افزایش قیمت نفت و اقلام نفت‌پایه هم توانست بخشی از کاهش حجمی صادرات این کشور را پوشش دهد. اما با تشدید حملات انصارالله یمن به کشتی‌‌های مرتبط با سعودی‌ در یک‌ماه اخیر، مسیر باب‌المندب نیز برای صادرات نفت عربستان ناامن‌تر شده و عملا هزینه و ریسک استفاده از این مسیر افزایش یافته است. اما مساله فقط اختلال مسیر صادراتی نیست، براساس داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، تولید نفت عربستان نیز به ‌شدت کاهش یافته است. بر اساس این داده‌‌ها، تولید نفت خام عربستان که در فوریه و مارس به حدود ۱۰.۴ میلیون بشکه در روز رسیده بود، در ماه اوت به کمترین مقدار یعنی حدود ۵.۹ میلیون بشکه در روز رسیده است. به عبارتی، از شروع جنگ ایران تا ماه سپتامبر تولید نفت خام عربستان با سقوط ۴۳ درصدی روبه‌رو بوده است.

بنابراین عربستان در سپتامبر با دو محدودیت همزمان روبه‌روست. از طرفی، نفت کمتری برای صادرات تولید می‌کند و از سوی دیگر مسیرهای انتقال آن به بازارهای آسیایی، به ‌ویژه مسیر دریای سرخ با اختلال جدی روبه‌روست. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌‌شود که بدانیم عربستان در ماه‌‌های گذشته برای حفظ صادرات خود بخشی از ذخایر نفتی را نیز مصرف کرده است. 

در نتیجه، اگرچه انتقال کشتی ‌به ‌کشتی در نزدیکی عمان و استفاده از مسیرهای جایگزین می‌‌تواند بخشی از فشار را خنثی کند اما ظرفیت عربستان برای تداوم سطح صادرات ماه‌‌های گذشته کاهش چشمگیری یافته است. به همین دلیل انتظار می‌‌رود اثر واقعی شوک جنگ بر صادرات نفت عربستان به چین که در آمار مارس تا اوت به ‌طور کامل نمایان نشده بود، در داده‌‌های سپتامبر آشکارتر شود. 

۲۰۰ میلیارد دلار از صادرات کشورهای عربی دود شد؟ 

شش کشور عربی هنوز داده‌های رسمی از روند تغییرات تجارت خود منتشر نکرده‌اند. بنابراین برای ارزیابی اثر کامل جنگ بر تجارت خارجی این کشورها هنوز زود است. با این حال، داده‌‌های گمرک چین یک نشانه مهم ارائه می‌کند و آن هم اینکه، در فاصله مارس تا اوت ۲۰۲۶ یعنی در طول جنگ ایران، صادرات شش کشور عربستان، امارات، عراق، قطر، کویت و بحرین به چین نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۵ حدود ۳۳ میلیارد و ۱۶۳ میلیون دلار از دست رفته است. 

این افت به ‌تنهایی نشان می‌‌دهد شوک تجاری جنگ ایران بسیار فراتر از یک اختلال محدود در بازار انرژی بوده است. اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌‌شود که بدانیم چین فقط یکی از بازارهای اصلی این کشورهاست؛ به طوری که برای مثال در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۲ درصد از صادرات قطر به چین بوده است. این عدد برای بحرین ۲ درصد، عراق ۳۴ درصد، عربستان ۱۸ درصد، کویت ۲۰ درصد و امارات ۱۰ درصد بوده است. 

طبق داده‌های رسمی tradmap، طی سال ۲۰۲۵ حجم صادرات این شش کشور به جهان حدود ۹۳۷ میلیارد دلار بوده و صادرات به چین معادل حدود ۱۶.۵ درصد از کل صادرات این کشورها بوده است. حال اگر فرض شود صادرات این شش کشور به سایر بازارهای جهانی نیز به همان نسبت صادرات به چین کاهش یافته باشد، افت ۳۳ میلیارد دلاری صادرات به چین می‌‌تواند به معنای کاهش حدود ۲۰۶ میلیارد دلاری مجموع صادرات این شش کشور به جهان در طول جنگ ایران باشد. این رقم البته یک برآورد سناریویی است و ممکن است صادرات شش کشور به سایر کشورها با همان شدت صادرات به چین کاهش نیافته باشد. 

اما با اتفاقاتی که رخ داده به نظر می‌رسد این سناریو دور از واقعیت هم نباشد. برای مثال بررسی داده‌های وزارت بازرگانی و صنعت هند نشان می‌دهد از ماه مارس تا ژوئیه ۲۰۲۶ صادرات شش کشور عربی به هند با کاهش ۲۸.۴ میلیارد دلاری از ۶۴.۷ میلیارد دلار در مدت مشابه سال ۲۰۲۵ به ۳۶.۴ میلیارد دلار در ماه‌های مارس تا ژوئیه ۲۰۲۶ رسیده است. بنابراین فقط در چین و هند می‌توان ردپای دود شدن ۶۲ میلیارد دلار از صادرات شش کشور عربی را در طول جنگ ایران مشاهده کرد.